ภาวะสมองเสื่อม
ไม่ใช่แค่ขี้ลืมตามวัย

ยิ่งรู้เร็ว ยิ่งวางแผนดูแลได้ดี

หลายครอบครัวคิดว่าพ่อแม่ที่ลืมบ่อยขึ้นเป็นเรื่องธรรมดาของคนแก่ จนวันหนึ่งท่านหลงทางกลับบ้านไม่ได้ หรือจำลูกหลานไม่ได้ สมองเสื่อมเป็นมากกว่าความขี้ลืม และการรู้ตั้งแต่ระยะแรกช่วยให้หาสาเหตุที่รักษาได้ และวางแผนการดูแลได้ทัน บทความนี้สรุปว่า Dementia คืออะไร สังเกตอาการอย่างไร เกิดจากอะไร รักษาได้ไหม และดูแลอย่างไร

เริ่มจากความเข้าใจ

ภาวะสมองเสื่อม (Dementia) คืออะไร

ภาวะสมองเสื่อม หรือ Dementia คือกลุ่มอาการที่ความสามารถของสมองลดลงหลายด้าน เช่น ความจำ การคิด การใช้ภาษา การตัดสินใจ และการรับรู้ทิศทาง จนกระทบการใช้ชีวิตประจำวัน ภาวะนี้ไม่ใช่เรื่องปกติของวัยชรา และไม่ใช่โรคเดียว แต่เป็นคำเรียกรวมของหลายโรค โรคที่พบบ่อยที่สุดคือโรคอัลไซเมอร์

คำว่า Dementia แปลเป็นภาษาไทยว่า ภาวะสมองเสื่อม ส่วนคำว่าความจำเสื่อมในภาษาอังกฤษใช้คำว่า Memory loss ซึ่งเป็นเพียงอาการหนึ่ง ผู้ป่วยสมองเสื่อมบางชนิดความจำยังดี แต่บุคลิกภาพหรือการใช้ภาษาเปลี่ยนไปก่อน

สมองเสื่อม กับ ขี้ลืมตามวัย ต่างกันอย่างไร

สังเกตให้ไว

10 สัญญาณเตือนภาวะสมองเสื่อม

อาการมักค่อย ๆ เป็น ครอบครัวจึงมองข้ามได้ง่าย ลองสังเกตว่ามีข้อไหนเกิดขึ้นบ่อยและแย่ลงเรื่อย ๆ หรือไม่

• ลืมเรื่องที่เพิ่งคุย ถามคำถามเดิมซ้ำ ๆ
• วางของผิดที่ แล้วกล่าวหาว่ามีคนขโมย
• สับสนวัน เวลา หรือสถานที่
• หลงทางในที่คุ้นเคย
• นึกคำไม่ออก พูดวกวน หรือเรียกของผิดชื่อ
• ทำสิ่งที่เคยทำเป็นประจำไม่ได้ เช่น ทำอาหาร ใช้โทรศัพท์
• จัดการเงินไม่ได้ หรือถูกหลอกง่ายขึ้น
• ตัดสินใจผิดพลาด หรือแต่งตัวไม่เหมาะกับอากาศ
• อารมณ์ และบุคลิกภาพเปลี่ยน หงุดหงิด ระแวง หรือซึมเศร้า
• แยกตัว ไม่อยากเข้าสังคม หรือเลิกทำงานอดิเรกที่ชอบ

เมื่อไหร่ควรพาไปพบแพทย์

• อาการขี้ลืมแย่ลงชัดเจนภายในไม่กี่เดือน
• เริ่มทำกิจวัตรที่เคยทำได้ไม่ได้
• หลงทาง หรือออกจากบ้านแล้วกลับไม่ถูก
• อารมณ์ หรือพฤติกรรมเปลี่ยนไปมาก
• อาการเกิดขึ้นเร็วภายในไม่กี่วัน ซึ่งอาจเป็นภาวะสับสนเฉียบพลัน ต้องพบแพทย์ทันที

ต้นเหตุ

ภาวะสมองเสื่อม เกิดจากอะไร มีกี่ชนิด

สมองเสื่อมเกิดจากเซลล์สมองเสียหายหรือตายไป สาเหตุแบ่งได้เป็นชนิดที่เสื่อมถาวร และชนิดที่รักษาได้

อัลไซเมอร์เกิดจากอะไร

โรคอัลไซเมอร์เกิดจากโปรตีนผิดปกติ 2 ชนิด คืออะไมลอยด์และเทาว์ ไปสะสมในสมอง ทำให้เซลล์ประสาทสื่อสารกันไม่ได้และค่อย ๆ ตาย ปัจจัยเสี่ยงสำคัญคืออายุที่มากขึ้น พันธุกรรม และปัจจัยด้านหลอดเลือด เช่น ความดันสูงและเบาหวาน

สาเหตุที่รักษาได้ ต้องตรวจหาก่อนเสมอ

• ขาดวิตามินบี 12
• ไทรอยด์ทำงานต่ำ
• น้ำในโพรงสมองคั่ง (NPH) มักมีเดินลำบากและปัสสาวะเล็ดร่วมด้วย
• เลือดคั่งใต้เยื่อหุ้มสมอง หลังล้มหัวกระแทก
• ภาวะซึมเศร้า
• ผลข้างเคียงจากยาบางชนิด

ภาวะสมองเสื่อมมีกี่ระยะ

• ระยะแรก ลืมเรื่องใหม่ ๆ บ่อย ทำงานซับซ้อน เช่น จัดการเงิน ได้ยากขึ้น แต่ยังดูแลตัวเองได้
• ระยะกลาง สับสนมากขึ้น ต้องมีคนช่วยเตือนหรือช่วยทำกิจวัตร อาจมีปัญหาพฤติกรรม เช่น เดินออกนอกบ้าน หรือนอนกลางวันตื่นกลางคืน
• ระยะท้าย จำคนใกล้ชิดไม่ได้ สื่อสารได้น้อย กลืนลำบาก และต้องพึ่งผู้อื่นเกือบทั้งหมด

ที่โรงพยาบาล

แพทย์ตรวจวินิจฉัยอย่างไร

• ซักประวัติจากผู้ป่วยและคนใกล้ชิด ว่าอาการเริ่มเมื่อไหร่ และเปลี่ยนไปอย่างไร
• ทำแบบทดสอบความจำและการคิด
• ตรวจเลือด หาสาเหตุที่รักษาได้
• ตรวจ CT หรือ MRI สมอง
• ประเมินอารมณ์ และการทำกิจวัตรประจำวัน

การรักษา

ภาวะสมองเสื่อม รักษาได้ไหม

ถ้าเกิดจากสาเหตุที่รักษาได้ อาการอาจดีขึ้นมากเมื่อแก้ที่ต้นเหตุ ส่วนชนิดที่เสื่อมถาวร เช่น อัลไซเมอร์ ยังไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด แต่การดูแลที่ถูกวิธีช่วยชะลออาการและรักษาคุณภาพชีวิตได้

• ยา บางกลุ่มช่วยชะลออาการด้านความจำในผู้ป่วยบางราย ต้องอยู่ในการดูแลของแพทย์
• ฝึกกระตุ้นสมอง ด้วยกิจกรรมที่ฝึกความจำ การคิด และการสื่อสาร
• กิจกรรมบำบัด ช่วยให้ทำกิจวัตรได้เองนานที่สุด
• ออกกำลังกาย สม่ำเสมอ ช่วยทั้งร่างกาย อารมณ์ และการนอน
• จัดตารางชีวิตให้คงที่ ลดความสับสน

ลดความเสี่ยง

ป้องกันสมองเสื่อมได้ไหม

ไม่มีวิธีใดป้องกันได้ร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ลดความเสี่ยงด้วยวิธีเหล่านี้

• ออกกำลังกายให้สม่ำเสมอ
• ฝึกสมอง และทำกิจกรรมที่ต้องคิด
• เข้าสังคม พบปะผู้คน ไม่แยกตัว
• เลิกบุหรี่ และลดแอลกอฮอล์
• กินอาหารที่มีประโยชน์
• คุมความดัน เบาหวาน และไขมันในเลือด
• ใช้เครื่องช่วยฟังเมื่อการได้ยินลดลง
• ลดการสัมผัสมลพิษทางอากาศ

ส่วนวิตามินบี วิตามินอี โอเมก้า 3 หรือวิตามินรวม WHO ไม่แนะนำให้กินเพื่อป้องกันสมองเสื่อม หากไม่ได้ขาดสารนั้นจริง

ดูแลที่บ้าน

ดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมที่บ้าน

• พูดช้า ๆ ประโยคสั้น และถามทีละคำถาม
• ทำกิจวัตรเวลาเดิมทุกวัน ลดความสับสน
• ให้ผู้ป่วยทำสิ่งที่ยังทำได้เอง อย่ารีบทำแทน
• ติดป้ายหรือรูปภาพบอกห้องน้ำ ห้องนอน
• เก็บยา มีด และเปิดปิดแก๊สให้ปลอดภัย
• เปิดไฟทางเดินตอนกลางคืน ลดการล้ม
• ให้ผู้ป่วยพกบัตรชื่อ และเบอร์โทรญาติเสมอ

ดูแลต่อเนื่อง

ดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมที่ PNKG

PNKG Recovery and Elder Care มีโปรแกรมฝึกสมอง และกิจกรรมบำบัด ที่ออกแบบตามระดับความสามารถของแต่ละคน ร่วมกับการออกกำลังกาย การดูแลโดยพยาบาล และกิจกรรมกลุ่ม เพื่อชะลออาการ รักษาความสามารถในการช่วยเหลือตัวเอง และแบ่งเบาภาระของครอบครัว

ตอบให้ชัด

คำถามที่พบบ่อย

Dementia คือโรคอะไร

Dementia หรือภาวะสมองเสื่อม ไม่ใช่โรคเดียว แต่เป็นกลุ่มอาการที่ความจำ การคิด ภาษา และการตัดสินใจลดลงจนกระทบชีวิตประจำวัน เกิดได้จากหลายโรค ที่พบบ่อยที่สุดคือโรคอัลไซเมอร์

Dementia แปลว่าอะไร

Dementia แปลว่า ภาวะสมองเสื่อม ส่วนความจำเสื่อมในภาษาอังกฤษคือ Memory loss ซึ่งเป็นเพียงหนึ่งในอาการของภาวะสมองเสื่อม

สมองเสื่อมกับอัลไซเมอร์ต่างกันอย่างไร

สมองเสื่อมเป็นคำรวมของกลุ่มอาการ ส่วนอัลไซเมอร์เป็นโรคหนึ่งที่ทำให้เกิดสมองเสื่อม และพบบ่อยที่สุด ราว 60–70% ของผู้ป่วยทั้งหมด

สมองเสื่อมเกิดจากอะไร

เกิดจากเซลล์สมองเสียหายหรือตาย สาเหตุที่พบบ่อยคือโรคอัลไซเมอร์ สมองขาดเลือดหลังสโตรก และโรคเสื่อมอื่น ๆ บางสาเหตุรักษาได้ เช่น ขาดวิตามินบี 12 ไทรอยด์ต่ำ และน้ำในโพรงสมองคั่ง

สมองเสื่อม รักษาหายไหม

ถ้าเกิดจากสาเหตุที่รักษาได้ อาการอาจดีขึ้นมาก แต่ชนิดที่เสื่อมถาวร เช่น อัลไซเมอร์ ยังรักษาไม่หาย การใช้ยา ฝึกสมอง กิจกรรมบำบัด และการออกกำลังกาย ช่วยชะลออาการและรักษาคุณภาพชีวิตได้

สมองเสื่อม ป้องกันได้ไหม

ป้องกันได้ไม่ทั้งหมด แต่ WHO ระบุว่าความเสี่ยงราว 45% สัมพันธ์กับปัจจัยที่ปรับเปลี่ยนได้ เช่น การไม่ออกกำลังกาย สูบบุหรี่ แยกตัวจากสังคม ความดันสูง เบาหวาน และการได้ยินลดลง

อายุเท่าไหร่เริ่มเสี่ยงสมองเสื่อม

ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นชัดเจนหลังอายุ 65 ปี แต่คนอายุน้อยกว่านั้นก็เป็นได้ เรียกว่าสมองเสื่อมในคนอายุน้อย (Young-onset Dementia) ถ้าอาการเริ่มก่อน 65 ปี ควรรีบพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ