โรคพาร์กินสัน คืออะไร
รู้ทัน 7 สัญญาณเริ่มต้น ก่อนอาการหนัก

“ช่วงนี้คุณพ่อเดินช้าลง ก้าวสั้น ๆ ถือแก้วน้ำแล้วมือสั่น คิดว่าคงแค่แก่ตามวัย” หลายครอบครัวคิดแบบนี้อยู่เป็นปี ก่อนจะรู้ว่าอาการที่ค่อย ๆ มาทีละนิด คือสัญญาณของโรคพาร์กินสัน

พาร์กินสันเป็นโรคความเสื่อมของระบบประสาทที่พบบ่อยเป็นอันดับต้น ๆ ในผู้สูงอายุ องค์การอนามัยโลก (WHO) รายงานว่าทั่วโลกมีผู้ป่วยราว 8.5 ล้านคนในปี 2019 และจำนวนเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าในช่วง 25 ปี บทความนี้จะพาไปรู้ว่าพาร์กินสันคืออะไร เกิดจากอะไร มีอาการเริ่มต้นแบบไหน แบ่งเป็นกี่ระยะ รักษาอย่างไร และการฟื้นฟูช่วยให้ผู้ป่วยใช้ชีวิตได้ดีขึ้นแค่ไหน

เข้าใจโรคก่อน

โรคพาร์กินสัน คืออะไร

โรคพาร์กินสัน (Parkinson’s Disease) คือโรคความเสื่อมของระบบประสาท ที่เซลล์สมองส่วนที่สร้างสารโดปามีน (Dopamine) ค่อย ๆ เสื่อมและตายไป โดปามีนเป็นสารที่ช่วยให้การเคลื่อนไหวของร่างกายราบรื่นและเป็นจังหวะ เมื่อสารนี้ลดลง ร่างกายจึงเคลื่อนไหวช้า แข็ง และสั่น

ที่น่าสนใจคือ กว่าอาการจะชัดจนสังเกตได้ เซลล์สมองส่วนนี้มักเสียไปมากแล้ว โรคนี้จึงค่อย ๆ เป็นแบบเงียบ ๆ และมักพบในผู้ที่อายุเกิน 60 ปี แม้จะพบในคนอายุน้อยกว่านั้นได้เช่นกัน

ต้นเหตุ

โรคพาร์กินสัน เกิดจากอะไร

จนถึงตอนนี้ยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด ทว่าพบการสะสมของโปรตีนผิดปกติในสมองที่ทำให้เซลล์ประสาทเสื่อม และมีหลายปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยง

สิ่งที่ทำให้พาร์กินสันตรวจพบช้า คือสมองมีความสามารถในการชดเชยสูงมาก เมื่อเซลล์ที่สร้างโดปามีนค่อย ๆ ลดลง ส่วนที่เหลือก็ทำงานหนักขึ้นแทน กว่าจะเริ่มมีอาการเคลื่อนไหวชัดเจน เซลล์ส่วนนี้จึงมักเสียไปมากแล้ว นี่คือเหตุผลที่อาการนอกการเคลื่อนไหว เช่น ท้องผูก จมูกได้กลิ่นน้อยลง หรือนอนละเมอ มักมาก่อนอาการสั่นหลายปี ถ้าครอบครัวสังเกตเห็นหลายอย่างพร้อมกัน การพบแพทย์ระบบประสาทตั้งแต่เนิ่น ๆ ช่วยให้เริ่มรักษาและฟื้นฟูได้เร็วขึ้น

อย่างไรก็ดี มีอีกกลุ่มอาการที่หน้าตาคล้ายกันแต่ต้นเหตุต่างกัน เรียกว่า พาร์กินสันเทียม (Parkinsonism) เช่น จากยาบางชนิดหรือโรคหลอดเลือดสมองหลายจุด อ่านความแตกต่างได้ที่ พาร์กินสันเทียม คืออะไร

สังเกตให้ทัน

7 สัญญาณเริ่มต้นของโรคพาร์กินสัน

อาการของพาร์กินสันไม่ได้มีแค่มือสั่น อาการหลายอย่างค่อย ๆ มาก่อนนานหลายปี และมักถูกมองว่าเป็นเรื่องของวัย ลองสังเกต 7 สัญญาณนี้

1. มือหรือขาสั่นตอนอยู่นิ่ง ๆ มักเริ่มข้างเดียว และลดลงเมื่อขยับใช้งาน
2. เคลื่อนไหวช้าลง ติดกระดุม แปรงฟัน หรือลุกจากเก้าอี้ใช้เวลานานขึ้น
3. กล้ามเนื้อแข็งเกร็ง แขนแกว่งน้อยลงเวลาเดิน ไหล่หรือคอตึง
4. ลายมือเล็กลง ยิ่งเขียนตัวอักษรยิ่งเล็กและเบียดกัน
5. เสียงเบาลง หน้าแสดงอารมณ์น้อยลง คนรอบข้างอาจบอกว่าดูหน้านิ่งหรือพูดไม่ค่อยได้ยิน
6. จมูกได้กลิ่นน้อยลง และท้องผูกเรื้อรัง เป็นอาการนอกการเคลื่อนไหวที่มาก่อนได้หลายปี
7. นอนละเมอ ขยับแขนขาตามความฝัน บางคนตะโกนหรือต่อยลมระหว่างหลับ

สั่นแบบพาร์กินสัน ต่างจากสั่นทั่วไปอย่างไร

อ่านเพิ่มเติมเรื่องอาการมือสั่นและโรคสั่นไม่ทราบสาเหตุ

เมื่อเริ่มสงสัย

สงสัยว่าคนในบ้านเป็นพาร์กินสัน ควรทำอย่างไร

การวินิจฉัยพาร์กินสันอาศัยการซักประวัติและตรวจร่างกายโดยแพทย์ระบบประสาทเป็นหลัก ยังไม่มีการตรวจเลือดหรือภาพสมองที่ยืนยันได้ทันที ข้อมูลจากครอบครัวจึงมีค่ามาก ก่อนไปพบแพทย์ ลองเตรียมสิ่งเหล่านี้ไว้

• จดอาการและเวลาที่เริ่ม เช่น สั่นข้างไหน เดินช้าลงตั้งแต่เมื่อไหร่ ล้มบ่อยแค่ไหน
• ถ่ายวิดีโอสั้น ๆ ตอนมือสั่นขณะพัก และตอนเดิน เพราะอาการอาจไม่ชัดในวันที่ไปพบแพทย์
• รวบรวมรายการยาที่กินอยู่ทั้งหมด เพราะยาบางชนิดทำให้เกิดอาการคล้ายพาร์กินสันได้
• สังเกตอาการนอกการเคลื่อนไหว เช่น ท้องผูก นอนละเมอ อารมณ์ซึมเศร้า และความจำ

ยิ่งได้รับการวินิจฉัยและเริ่มดูแลตั้งแต่ระยะแรก ผู้ป่วยก็ยิ่งมีโอกาสรักษาความแข็งแรง การทรงตัว และความมั่นใจในการใช้ชีวิตไว้ได้นานขึ้น

รู้ว่าอยู่ตรงไหน

โรคพาร์กินสันมีกี่ระยะ

แพทย์มักใช้การแบ่งระยะของ Hoehn and Yahr ซึ่งแบ่งความรุนแรงเป็น 5 ระยะ ช่วยให้ทีมรักษาและครอบครัววางแผนการดูแลได้ตรงกัน

ความเร็วในการดำเนินโรคของแต่ละคนไม่เท่ากัน บางคนอยู่ในระยะต้นได้นานหลายปี บางคนอาการเปลี่ยนเร็วกว่า สิ่งที่ช่วยชะลอการสูญเสียความสามารถได้คือการกินยาตามแพทย์สั่ง การออกกำลังกายสม่ำเสมอ และการประเมินซ้ำเป็นระยะ เพราะเมื่อเข้าสู่ระยะใหม่ เป้าหมายของการฟื้นฟูก็ต้องปรับตามไปด้วย

ทางเลือกการรักษา

โรคพาร์กินสัน รักษาอย่างไร

ปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด ตามข้อมูลของ องค์การอนามัยโลก (WHO) ทว่าการรักษาช่วยควบคุมอาการได้ดี โดยมี 3 แนวทางหลักที่ใช้ร่วมกัน

หลังใช้ยาไปหลายปี ผู้ป่วยบางคนจะเริ่มมีช่วงที่ยาหมดฤทธิ์เร็วกว่าเดิม สลับกับช่วงที่ขยับได้ดี เรียกว่าอาการขึ้นลง (On-Off) การจดบันทึกเวลากินยากับช่วงที่อาการแย่ลง ช่วยให้แพทย์ปรับยาได้ตรงจุด และช่วยให้ทีมฟื้นฟูเลือกเวลาฝึกในช่วงที่ผู้ป่วยขยับได้ดีที่สุด ไม่ควรหยุดยาหรือปรับขนาดยาเอง เพราะอาจทำให้อาการแย่ลงฉับพลัน

หัวใจของการใช้ชีวิตกับโรค

การออกกำลังกายและการฟื้นฟูผู้ป่วยพาร์กินสัน

ยาช่วยคุมอาการ แต่การฟื้นฟูคือสิ่งที่ช่วยให้ผู้ป่วยยังเดิน ทำงานบ้าน และใช้ชีวิตได้ด้วยตัวเอง งานทบทวนของ Cochrane ที่รวม 154 งานวิจัย ผู้เข้าร่วมกว่า 7,800 คน พบว่าการออกกำลังกายเกือบทุกรูปแบบช่วยลดอาการด้านการเคลื่อนไหวได้เมื่อเทียบกับการไม่ออกกำลังกาย โดยการเต้นรำและการฝึกเดิน ทรงตัว และฝึกการเคลื่อนไหวในชีวิตประจำวันน่าจะได้ผลปานกลาง ส่วนการออกกำลังกายในน้ำช่วยเรื่องคุณภาพชีวิตได้ชัด ข้อสรุปสำคัญคือ การได้ออกกำลังกายสม่ำเสมอสำคัญกว่าการเลือกว่าจะทำท่าไหน

ผู้ป่วยพาร์กินสันระยะหลังหลายคนมีปัญหาการกลืน อ่านวิธีประเมินและฝึกได้ที่ ประเมินการกลืนก่อนเริ่มฝึก ซึ่งหลักการประเมินใช้ได้กับผู้ป่วยทางระบบประสาทกลุ่มอื่นด้วย

ดูแลที่บ้าน

การดูแลผู้ป่วยพาร์กินสัน และอาหารที่ควรรู้

• กินยาให้ตรงเวลา ทุกวัน เพราะอาการขึ้นลงตามระดับยา จดบันทึกช่วงที่อาการแย่ลงเพื่อแจ้งแพทย์
• ระวังโปรตีนกับยาเลโวโดปา ไม่ควรกินเนื้อสัตว์ นม หรือไข่ปริมาณมากพร้อมยา เพราะแย่งการดูดซึม ควรกินยาก่อนอาหารราว 30–60 นาที หรือตามที่แพทย์แนะนำ
• ป้องกันท้องผูก กินผัก ผลไม้ และดื่มน้ำให้พอ
• จัดบ้านกันล้ม เก็บพรมและสายไฟ ติดราวจับในห้องน้ำ เปิดไฟทางเดินตอนกลางคืน
• ชวนออกกำลังกายทุกวัน เดินเร็ว เต้นรำ หรือออกกำลังกายในน้ำ ตามที่นักกายภาพแนะนำ
• สังเกตอารมณ์ ผู้ป่วยพาร์กินสันมีภาวะซึมเศร้าและวิตกกังวลได้บ่อย ควรปรึกษาแพทย์เมื่อสังเกตเห็น

ฟื้นฟูกับ PNKG

ฟื้นฟูผู้ป่วยพาร์กินสันที่ PNKG

ที่ PNKG ทีมสหวิชาชีพทั้งแพทย์ นักกายภาพบำบัด นักกิจกรรมบำบัด และพยาบาล วางโปรแกรมฟื้นฟูตามระยะของโรคและเป้าหมายของผู้ป่วยแต่ละคน ตั้งแต่ฝึกเดิน ทรงตัว ป้องกันการล้ม ไปจนถึงฝึกกิจวัตรและสอนครอบครัวให้ดูแลต่อที่บ้าน ตามแนวทางที่วางร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านการฟื้นฟูจากญี่ปุ่น ดูรายละเอียดได้ที่ บริการกายภาพบำบัด

รวมคำถาม

คำถามที่พบบ่อย

โรคพาร์กินสันคืออะไร

โรคพาร์กินสันคือโรคความเสื่อมของระบบประสาท เกิดจากเซลล์สมองที่สร้างสารโดปามีนค่อย ๆ ลดลง ทำให้เคลื่อนไหวช้า สั่นขณะพัก กล้ามเนื้อแข็งเกร็ง และทรงตัวไม่ดี พบบ่อยในผู้ที่อายุเกิน 60 ปี และอาการจะค่อย ๆ มากขึ้นตามเวลา

โรคพาร์กินสันเกิดจากอะไร

เกิดจากเซลล์สมองส่วนที่สร้างโดปามีนเสื่อมและตายไป ร่วมกับการสะสมของโปรตีนผิดปกติในสมอง ปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยง ได้แก่ อายุที่มากขึ้น เพศชาย การสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืช และพันธุกรรมในบางครอบครัว ซึ่งพบได้น้อย

โรคพาร์กินสันรักษาหายไหม

ปัจจุบันยังรักษาให้หายขาดไม่ได้ แต่ควบคุมอาการได้ดีด้วยยา การผ่าตัดฝังเครื่องกระตุ้นสมองในบางราย และการออกกำลังกายกับการฟื้นฟูอย่างต่อเนื่อง ผู้ป่วยจำนวนมากใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพเป็นเวลาหลายปี

โรคพาร์กินสันอยู่ได้กี่ปี

ตัวโรคเองไม่ได้ทำให้เสียชีวิตโดยตรง ผู้ป่วยจำนวนมากมีอายุขัยใกล้เคียงหรือน้อยกว่าคนทั่วไปเพียงเล็กน้อย สิ่งที่ต้องระวังคือภาวะแทรกซ้อนในระยะหลัง เช่น การหกล้มและปอดอักเสบจากการสำลัก ซึ่งป้องกันได้ด้วยการฟื้นฟูและการดูแลที่ดี

สั่นแบบไหนเป็นพาร์กินสัน

อาการสั่นของพาร์กินสันมักเกิดตอนมืออยู่นิ่ง ๆ เริ่มจากข้างเดียว คล้ายการปั้นเม็ดยาด้วยนิ้ว และลดลงเมื่อขยับมือทำงาน ต่างจากอาการสั่นทั่วไป (Essential Tremor) ที่มักสั่นตอนใช้งาน เช่น ถือแก้วหรือเขียนหนังสือ และมักเป็นสองข้าง

ผู้ป่วยพาร์กินสันควรกินอะไร ไม่ควรกินอะไร

ควรกินอาหารครบหมู่ เน้นผัก ผลไม้ และดื่มน้ำให้พอเพื่อป้องกันท้องผูก ผู้ที่กินยาเลโวโดปาไม่ควรกินอาหารโปรตีนสูงพร้อมยา เพราะโปรตีนแย่งการดูดซึมยา ควรกินยาก่อนอาหารประมาณ 30–60 นาที หรือตามที่แพทย์แนะนำ

พาร์กินสันกับพาร์กินสันเทียมต่างกันอย่างไร

พาร์กินสันเทียม (Parkinsonism) คือกลุ่มอาการที่คล้ายพาร์กินสัน แต่เกิดจากสาเหตุอื่น เช่น ยาบางชนิด โรคหลอดเลือดสมองหลายจุด หรือโรคสมองเสื่อมบางชนิด มักตอบสนองต่อยาพาร์กินสันได้ไม่ดีเท่า การวินิจฉัยแยกโรคจึงต้องอาศัยแพทย์ระบบประสาท

พาร์กินสันเป็นกรรมพันธุ์ไหม

ส่วนใหญ่ไม่ใช่ ผู้ป่วยพาร์กินสันเพียงราว 10–15% ที่เกี่ยวข้องกับพันธุกรรมหรือมีประวัติในครอบครัว ที่เหลือเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ทั้งอายุที่มากขึ้น พันธุกรรม และสิ่งแวดล้อม การมีญาติเป็นพาร์กินสันจึงเพิ่มความเสี่ยงได้บ้าง แต่ไม่ได้แปลว่าจะต้องเป็นเสมอไป

พาร์กินสันเริ่มเป็นตอนอายุเท่าไหร่

ผู้ป่วยส่วนใหญ่เริ่มมีอาการหลังอายุ 60 ปี แต่ก็พบในคนอายุน้อยได้ ประมาณ 4% ของผู้ป่วยได้รับการวินิจฉัยก่อนอายุ 50 ปี ซึ่งเรียกว่าพาร์กินสันในคนอายุน้อย (Young-onset Parkinson’s)

ผู้ป่วยพาร์กินสันควรออกกำลังกายแบบไหน

แทบทุกรูปแบบช่วยได้ เช่น เดินเร็ว ปั่นจักรยานอยู่กับที่ ไทชิ เต้นรำ ฝึกการทรงตัว และฝึกความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ หัวใจสำคัญคือทำสม่ำเสมอและปลอดภัย ผู้ที่ทรงตัวไม่ดีหรือเคยล้มควรฝึกกับนักกายภาพบำบัด และฝึกกิจวัตรประจำวันกับนักกิจกรรมบำบัด