Gait analysis หรือการวิเคราะห์การเดินที่ PNKG ดูละเอียดตั้งแต่ท่ายืน วิธีลงน้ำหนัก ไปจนถึงคุณภาพของการเคลื่อนไหวระหว่างเดิน เพื่อหาสาเหตุที่ทำให้ผู้ป่วยเดินลำบาก ด้านล่างคือสิ่งที่นักกายภาพของเราดู และเหตุผลที่ต้องดู
Gait Analysis “อ่าน” ท่าเดิน ให้ลึกถึงสาเหตุ
การวิเคราะห์การเดินคือการหาคำตอบว่าทำไมผู้ป่วยจึงเดินแบบนั้น คำว่า “เดินช้า” หรือ “เดินเซ” เป็นแค่สิ่งที่เห็นจากภายนอก สองคนที่เดินลำบากเหมือนกันอาจมีสาเหตุคนละอย่าง เราจึงไล่ดูว่าความยากอยู่ตรงส่วนไหน ระหว่าง “การรับน้ำหนัก” “การถ่ายน้ำหนัก” และ “การเชื่อมต่อการเคลื่อนไหว”
สามเรื่องนี้ส่งผลต่อการฝึกเดินอย่างไร และผู้ป่วยแต่ละแบบควรเริ่มฝึกจากตรงไหน อ่านต่อได้ที่ ฝึกเดินหลังสโตรกแต่ไม่ดีขึ้น? เช็ก 3 จุดสำคัญ
ที่ PNKG เราตรวจท่ายืน จุดศูนย์ถ่วงของร่างกาย และคุณภาพของการเคลื่อนไหวไปตามลำดับ แล้วนำผลที่ได้มาเลือกวิธีฟื้นฟูที่เหมาะกับผู้ป่วยคนนั้น ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการทำกายภาพบำบัดผู้ป่วยสโตรก
สิ่งที่ PNKG ดูในการทำ Gait Analysis
| สิ่งที่ดู | ดูอะไร | ทำไมจึงสำคัญ |
|---|---|---|
| ท่าทาง | ดูท่านั่ง ท่ายืน และท่านอน จาก 3 ทิศทาง คือด้านหน้า ด้านข้าง และด้านบน ตรวจความสมมาตรซ้าย-ขวา และส่วนที่เบี่ยงออกจากแนวจุดศูนย์ถ่วง | ท่าทางคือฐานของการเคลื่อนไหว ถ้าดูท่าทางไม่ละเอียด ก็จะดูการเคลื่อนไหวได้ไม่แม่นยำ |
| จุดศูนย์ถ่วงและฐานรองรับ | ดูว่าจุดศูนย์ถ่วงของร่างกายอยู่ในฐานรองรับที่เท้าสร้างขึ้นได้ดีหรือไม่ | ถ้าจุดศูนย์ถ่วงหลุดออกจากฐานรองรับ จะเสียการทรงตัวได้ง่าย |
| คุณภาพการเคลื่อนไหว | ตอนฝึก เช่น การก้าวขา เราไม่ได้ดูแค่ว่าทำได้ตามเป้าหรือเปล่า ยังดูท่าทาง วิธีลงน้ำหนัก และการใช้เข่าด้วย | ถึงจะเคลื่อนไหวได้ แต่ถ้าใช้การชดเชยที่ไม่เหมาะสม อาจเกิดปัญหาตามมาทีหลัง |
| ตัวเลข | บันทึกเวลาและจำนวนก้าวในการทดสอบเดิน 10 เมตร | ยืนยันความเปลี่ยนแปลงด้วยตัวเลข ไม่ต้องอาศัยความรู้สึกอย่างเดียว และทั้งทีมใช้มาตรวัดเดียวกันได้ |
“จุดศูนย์ถ่วง” คือจุดที่น้ำหนักของร่างกายรวมอยู่ ฐานรองรับยิ่งกว้างและจุดศูนย์ถ่วงยิ่งต่ำ ร่างกายก็ยิ่งมั่นคง ไม้เท้าหรือวอล์คเกอร์ช่วยให้มั่นคงขึ้นได้ก็เพราะช่วยขยายฐานรองรับนั่นเอง
กลไกการเดิน “ลูกตุ้ม” และ “การกลิ้ง (Rocker)”
การเดินคือการทำซ้ำของสองช่วง คือช่วงที่เท้าแตะพื้น (ระยะยืน: Stance Phase) กับช่วงที่เท้าลอยพ้นพื้น (ระยะก้าวขา: Swing Phase) แต่ละช่วงใช้กลไกต่างกัน เวลาวิเคราะห์ เราจึงต้องดูแยกทีละช่วง
เราแบ่งการเดินออกเป็น 8 ระยะเพื่อวิเคราะห์
ระยะยืนกินเวลาประมาณ 60% ของรอบการเดิน และระยะก้าวขาประมาณ 40% PNKG ดูว่าการเคลื่อนไหวผิดปกติในระยะไหน แล้วจึงหาสาเหตุ
| ระยะ | ช่วงของรอบการเดิน | จุดที่ดู |
|---|---|---|
| 1. เท้าแตะพื้น (Initial Contact) | 0% | ส้นเท้าแตะพื้น พร้อมรับแรงกระแทกหรือไม่ |
| 2. รับน้ำหนัก (Loading Response) | ~10% | เข่างอเล็กน้อยเพื่อลดแรงกระแทกได้หรือไม่ |
| 3. กลางระยะยืน (Mid Stance) | 10–30% | ยืนขาเดียว ลำตัวยกสูงขึ้น จุดศูนย์ถ่วงยกสูงพอหรือไม่ |
| 4. ท้ายระยะยืน (Terminal Stance) | 30–50% | ส้นเท้ายก ลำตัวเคลื่อนไปข้างหน้า ข้อสะโพกเหยียดได้พอหรือไม่ |
| 5. ก่อนก้าวขา (Pre-swing) | 50–60% | เตรียมยกปลายเท้าพ้นพื้น ถ่ายน้ำหนักไปขาอีกข้างได้หรือไม่ |
| 6. เริ่มก้าวขา (Initial Swing) | 60–73% | เท้าลอยพ้นพื้น งอเข่าและส่งเท้าไปข้างหน้าได้หรือไม่ |
| 7. กลางระยะก้าวขา (Mid Swing) | 73–87% | เท้าเคลื่อนผ่านใต้ลำตัว ปลายเท้าไม่สะดุดพื้นหรือไม่ |
| 8. ท้ายระยะก้าวขา (Terminal Swing) | 87–100% | เตรียมแตะพื้นครั้งต่อไป เข่าเหยียดและเท้าอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสมหรือไม่ |
เป็นค่าโดยประมาณ ท่าเดินจริงของแต่ละคนแตกต่างกัน
ระยะยืนกับระยะก้าวขาทำงานต่างกันอย่างไร
| ระยะ | สัดส่วนโดยประมาณ | กลไก | จุดสำคัญ |
|---|---|---|---|
| ระยะยืน | ประมาณ 60% | ลูกตุ้มกลับหัว | ถ้าจุดศูนย์ถ่วงยกสูงขึ้นได้ดีในช่วงกลาง ร่างกายจะเคลื่อนไปข้างหน้าได้โดยไม่ต้องออกแรงมาก |
| ระยะก้าวขา | ประมาณ 40% | ลูกตุ้มคู่ | ถ้าข้อสะโพกเหยียดได้ดีในช่วงท้ายของระยะยืน จะเกิดแรงส่งให้เริ่มก้าวขา และเข่าจะงอได้เองตามแรงเฉื่อย |
อีกเรื่องที่ต้องดูคือการสัมผัสพื้น ฝ่าเท้าจะส่งต่อน้ำหนักราวกับกำลังกลิ้ง จากส้นเท้า ข้อเท้า ฝ่าเท้าส่วนหน้า ไปจนถึงปลายเท้า การเคลื่อนไหวแบบกลิ้งนี้เรียกว่า “Rocker” เราจะตรวจดูว่าการกลิ้งติดขัดตรงจุดไหน
หลังเป็นโรคหลอดเลือดสมอง ผู้ป่วยหลายคนยกจุดศูนย์ถ่วงขึ้นไม่ได้ในช่วงกลางระยะยืนของขาข้างที่อ่อนแรง กล้ามเนื้อเหยียดสะโพกจึงต้องทำงานตลอดระยะยืน และเปลี่ยนไปเป็นการก้าวขาได้ช้าลง ผลที่ตามมาคือ “การเดินแบบเหวี่ยงขาออกด้านข้าง (Circumduction)” หรือการยกสะโพกขึ้นเพื่อก้าวขา
หาสาเหตุจาก “ลักษณะการเดินที่เห็น”
การเดินแบบเหวี่ยงขาออกด้านข้าง คำว่า “ขาเกร็ง” คำเดียวอธิบายได้ไม่หมด เราจะตรวจลงไปถึงความสูงของจุดศูนย์ถ่วงในระยะยืน และการเหยียดของข้อสะโพกด้วย
ปลายเท้าสะดุดพื้น เกี่ยวกับกำลังกล้ามเนื้อกระดกข้อเท้าที่ไม่พอ ความตึงรอบข้อเท้า หรือความเกร็งของกล้ามเนื้อ อาการนี้ทำให้สะดุดและหกล้มได้ จึงต้องตรวจตั้งแต่เนิ่น ๆ
เข่าแอ่นไปด้านหลัง เกี่ยวกับกำลังกล้ามเนื้อต้นขาที่ไม่พอ การรับความรู้สึกที่ลดลง หรือความตึงของกล้ามเนื้อน่อง เข่าจะรับภาระมากขึ้น และลดแรงกระแทกได้น้อยลง
PNKG จึงดูทั้งการก้าวขา ดูว่าจุดศูนย์ถ่วงยกสูงขึ้นในช่วงกลางระยะยืนหรือเปล่า และข้อสะโพกเหยียดได้พอในช่วงท้ายหรือเปล่า ท่าที่เชิงกรานเอียงไปด้านหลังและหลังค่อมมักเป็นตัวขัดขวางในจุดนี้
Gait Analysis ที่ PNKG ทำอย่างไร: สังเกต → วิเคราะห์ → ยืนยัน
สังเกต ดูจากด้านหน้า ด้านข้าง และด้านบน ว่าตำแหน่งของหู ไหล่ เชิงกราน เข่า และข้อเท้า เบี่ยงออกจากแนวจุดศูนย์ถ่วงมากแค่ไหน แล้วเทียบซ้ายกับขวาเพื่อหาความเอนเอียงที่เกิดข้างเดียว
วิเคราะห์ ถามต่อว่า “ทำไมถึงอยู่ในท่านี้” ยกตัวอย่าง ถ้าลำตัวเอียงไปทางขวา ศีรษะมักพยายามตั้งตรงไปทางตรงข้าม เราจะดูทิศทางของศีรษะจริง แล้วหาสาเหตุจากจุดที่ต่างไปจากที่คาดไว้
สัมผัสเพื่อยืนยัน เมื่อข้อต่ออยู่ห่างจากแนวจุดศูนย์ถ่วง กล้ามเนื้ออาจต้องเกร็งเพื่อรักษาสมดุล นักกายภาพจึงสัมผัสจริงเพื่อตรวจสภาพกล้ามเนื้อ
แยกสาเหตุกับผลลัพธ์ บางครั้งท่าทางเป็นต้นเหตุของอาการปวด บางครั้งอาการปวดทำให้ท่าทางเปลี่ยน ถ้าตีความต่างกัน ทิศทางของโปรแกรมก็เปลี่ยนตามไปด้วย
รวมการเคลื่อนไหวทั้งตัว ใช้เกณฑ์ว่า “เป็นรูปแบบที่คนทั่วไปใช้เคลื่อนไหวหรือเปล่า” ดูการเคลื่อนไหวแบบสามมิติรวมถึงการหมุนของลำตัว การประสานงานของทั้งร่างกาย และการถ่ายน้ำหนักโดยใช้เท้ายันพื้นอย่างมั่นคง
ผลที่ได้ เราจะอธิบายให้ผู้ป่วยและครอบครัวฟังด้วยภาษาง่าย ๆ
ขั้นตอนการสังเกตการเดินจริง
พอดูท่าทางเสร็จแล้ว เราจะให้ผู้ป่วยลองเดินจริง และตรวจตามลำดับนี้
- เตรียมความพร้อม ปรับเสื้อผ้าตามความจำเป็นให้มองเห็นเท้าและข้อต่อได้ชัด แล้วจึงเริ่มดูการเดิน บางคนประเมินด้วยเท้าเปล่า บางคนประเมินโดยใส่รองเท้าและอุปกรณ์พยุงที่ใช้อยู่เป็นประจำ ขึ้นอยู่กับสภาพผู้ป่วยและการใช้ชีวิต
- ภาพรวม ใช้ไม้เท้า วอล์คเกอร์ หรืออุปกรณ์พยุงหรือไม่ ต้องมีคนช่วยมากแค่ไหน ปกติเดินที่ไหน ไกลเท่าไร (นอกบ้าน หรือจากเตียงไปห้องน้ำ)
- รูปแบบการเดิน เดินกี่จังหวะ และเกิดอะไรขึ้นในแต่ละระยะ
- ตอนเสียการทรงตัว ก้าวเท้าออกไปหนึ่งก้าวเพื่อตั้งหลักได้หรือไม่
- หลังเดิน ดูความเหนื่อย ชีพจร และส่วนไหนล้าก่อน
- บันทึก ถ่ายวิดีโอด้านข้างและด้านหน้าไว้ดูซ้ำ (เมื่อได้รับความยินยอมแล้ว)
จากนั้นเราจะถามตัวเองซ้ำ ๆ ว่า “ทำไมถึงเป็นแบบนี้” ตั้งสมมติฐานไว้หลายข้อสำหรับสิ่งที่เห็นหนึ่งอย่าง แล้วตรวจซ้ำเพื่อเลือกคำอธิบายที่เข้ากันที่สุด ท่าเดินที่ต่างจากปกติไม่ได้เป็นปัญหาเสมอไป เราจัดลำดับว่าจะแก้อะไรก่อนโดยดูจากเป้าหมายและการใช้ชีวิตของผู้ป่วย
การขึ้นลงบันไดก็วิเคราะห์ด้วยมุมมองเดียวกัน
ในชีวิตประจำวัน เราไม่ได้เดินแค่บนพื้นราบ PNKG จึงรวมการขึ้นลงบันไดเข้าไปใน “การวิเคราะห์การเคลื่อนไหว” ด้วย โดยแบ่งเป็น 3 ระยะ
| ระยะ | เกิดอะไรขึ้น |
|---|---|
| รับน้ำหนักตัว | วางเท้าบนขั้นบันได แล้วเริ่มถ่ายน้ำหนักลงไป |
| ยืนด้วยขาเดียว | ใช้ขาข้างเดียวรับน้ำหนักทั้งตัว |
| ก้าวขาอีกข้างไปข้างหน้า | ก้าวขาอีกข้างขึ้นหรือลงไปขั้นถัดไป |
บันไดเดียวกัน แต่ขาขึ้นกับขาลงใช้ความสามารถคนละแบบ ตอนขึ้นต้องใช้กำลังกล้ามเนื้อสะโพกและต้นขายกตัวขึ้น และวางเท้าลงบนขั้นด้วยปลายเท้า ตอนลงต้องรับแรงกระแทกเมื่อเท้าแตะขั้น และคุมเข่ากับข้อเท้าให้มั่นคง เพื่อค่อย ๆ ลดตัวลงคล้ายการแตะเบรก
เมื่อเทียบกับการเดินบนพื้นราบ เราจะเห็นชัดขึ้นว่าผู้ป่วย “ไม่มั่นคงที่ระยะไหน และที่ส่วนไหน” ถ้าผู้ป่วยกลัวทุกครั้งที่ขึ้นลงบันได หรือต้องเกาะราวข้างเดียวตลอด นั่นเป็นสัญญาณว่าควรมาปรึกษาเรา
การเดินที่เปลี่ยนไปตามวัย และการป้องกันการหกล้ม
ความเร็วในการเดินมาจาก “ความยาวก้าว × จังหวะการก้าว (จำนวนก้าวในหนึ่งช่วงเวลา)” ถ้าก้าวสั้น มักเกี่ยวกับกำลังกล้ามเนื้อ ถ้าจังหวะการก้าวลดลง มักเกี่ยวกับการทรงตัว เราจึงแยกดูว่าสาเหตุหลักอยู่ที่ข้อไหน
ในผู้สูงอายุ เรามักเห็นความเร็วและความยาวก้าวที่ลดลง ตัวโน้มไปข้างหน้า ข้อต่อขยับได้น้อยลง และกล้ามเนื้อขาอ่อนแรงลง เราจึงตรวจการเคลื่อนไหวของข้อสะโพก รูปร่างกระดูกสันหลัง และกำลังกล้ามเนื้องอสะโพกด้วย
เรื่องที่สำคัญที่สุดคือการป้องกันการหกล้ม การล้มทำให้กระดูกหักหรือบาดเจ็บที่ศีรษะได้ และความกลัวว่าจะล้มยังทำให้ผู้ป่วยขยับตัวน้อยลง สมรรถภาพร่างกายก็ยิ่งถดถอยวนเป็นวงจร การวิเคราะห์การเดินช่วยให้เห็นความเสี่ยงนี้ได้ตั้งแต่เนิ่น ๆ
สำหรับผู้สูงอายุ CDC ของสหรัฐฯ แนะนำให้เริ่มคัดกรองความเสี่ยงด้วยคำถามง่าย ๆ 3 ข้อ คือ ในปีที่ผ่านมาเคยล้มไหม รู้สึกไม่มั่นคงเวลายืนหรือเดินไหม และกังวลว่าจะล้มไหม ถ้าตอบว่าใช่สักข้อ ลองปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพดู
นำผลการวิเคราะห์ไปสู่การฟื้นฟูอย่างไร
เลือก “การเคลื่อนไหวที่ดี” มากกว่า “การเคลื่อนไหวที่เร็ว”
ขยับได้เร็วกับขยับได้ดีเป็นคนละเรื่องกัน ถ้าใช้การชดเชยที่ไม่เหมาะสมซ้ำไปเรื่อย ๆ อาจมีปัญหาตามมาทีหลัง PNKG ระวังไม่ให้สับสนระหว่าง “การชดเชย” กับ “การฟื้นตัว” และพาผู้ป่วยฝึกด้วยการเคลื่อนไหวที่มีคุณภาพดีที่สุดเท่าที่ทำได้
ยกตัวอย่างการฝึกก้าวขา เป้าหมายคือ “ก้าวเท้าไปข้างหน้าและข้างหลังได้” แต่เรายังดูคุณภาพด้วย เช่น ลำตัวตั้งตรงไหม ลงน้ำหนักบนขาที่รองรับได้เต็มที่ไหม และเข่าแอ่นหรือเปล่า
แนวทางการฟื้นฟูโรคหลอดเลือดสมองฉบับปี 2026 ของ American Heart Association และ American Stroke Association ก็มองแบบเดียวกัน คือการฟื้นฟูต้องใช้ทั้งการฝึกให้ร่างกายกลับมาทำงาน และการเรียนรู้วิธีชดเชยที่เหมาะสมควบคู่กันไป
ปรับความเร็วในการเดินให้เหมาะกับผู้ป่วย
เวลาฝึกเดิน เราปรับความเร็วตามสภาพของผู้ป่วยและเป้าหมายของการฝึก บางครั้งให้เดินช้า ๆ เพื่อดูการเคลื่อนไหวของเข่าและข้อเท้า บางครั้งให้เดินระยะยาวด้วยความเร็วที่พอดี เพื่อจำลองสถานการณ์ในชีวิตจริง ผู้ป่วยที่ใช้อุปกรณ์พยุงข้อเท้าหรือขา อ่านเพิ่มเติมได้ที่ AFO และ KAFO คืออะไร ใช้ฝึกเดินอย่างไร
เชื่อมการเคลื่อนไหวแต่ละส่วน ให้เป็นการเดินที่ราบรื่น
เวลาเดิน การรองรับร่างกาย การถ่ายน้ำหนัก และการก้าวขา ต้องต่อกันไปด้วยจังหวะที่พอดี ถ้าผู้ป่วยหยุดชะงักทุกก้าว หรือต้องใช้เวลานานกว่าจะก้าวออกไปได้ การฝึกทีละท่าอย่างเดียวยังไม่พอ ต้องฝึกให้การเคลื่อนไหวต่อเนื่องกันด้วย
เราอยากให้ผู้ป่วยเดินได้ต่อเนื่อง และเอาไปใช้ในชีวิตประจำวันได้จริง
คำถามที่พบบ่อย
PNKG อยู่ชั้น 2 ของโรงพยาบาลพริ้นซ์ สุวรรณภูมิ ทีมฟื้นฟูจึงทำงานใกล้ชิดกับแพทย์ของโรงพยาบาล ถ้าระหว่างประเมินเราพบอาการที่ควรให้แพทย์ตรวจเพิ่ม ก็ประสานงานกันได้เร็ว ผู้ป่วยและครอบครัวไม่ต้องเดินทางไปหลายที่
ทีมของเราเป็นทีมสหวิชาชีพไทย-ญี่ปุ่น ทำงานตามแนวคิดการดูแลแบบ Kaigo-Do (介護道) นักกายภาพบำบัดดูท่าเดิน การทรงตัว และการลงน้ำหนัก ส่วนนักกิจกรรมบำบัดดูว่าผู้ป่วยต้องเดินไปทำอะไรบ้างในแต่ละวัน เช่น เดินไปห้องน้ำ เดินในครัว หรือเดินออกไปหน้าบ้าน
พอดูทั้งสองด้านแล้ว แผนฟื้นฟูจึงผูกกับชีวิตจริงของผู้ป่วย เป้าหมายจะเป็นเรื่องอย่าง เดินเข้าห้องน้ำเองได้ หรือเดินไปตลาดใกล้บ้านได้
ปรึกษาการทำ Gait Analysis กับ PNKG
ถ้าอยากรู้ว่า “เดินลำบากตรงไหน และเพราะอะไร” หรือ “อยากได้การฟื้นฟูที่เข้ากับท่าเดินตอนนี้” ปรึกษาเรื่องการประเมินการเดินกับเราได้ ทีม PNKG จะช่วยวางแผนตามเป้าหมายของผู้ป่วยและครอบครัว ถ้าดูแลผู้ป่วยต่อที่บ้าน อ่านแนวทางได้ที่ กายภาพบำบัดที่บ้านสำหรับผู้ป่วยสโตรก
- โทร 080-910-2124
- LINE: @PNKG
- วันจันทร์–เสาร์ เวลา 09:00–17:00
- PNKG Recovery & Elder Care Center ชั้น 2 โรงพยาบาลพริ้นซ์ สุวรรณภูมิ สมุทรปราการ
ผลการฟื้นตัวขึ้นอยู่กับสภาพของผู้ป่วยแต่ละราย บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ใช้แทนการประเมินโดยแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดไม่ได้
